Heeft jouw kind al een sticker?

ADHD, PDD Nos, discalculie, Asperger... In het moderne basisonderwijs hoort je kind er pas bij wanneer er een etiket op zijn voorhoofd staat. Alleen dan is de aandacht van juf of meester verzekerd en komt er op gezette tijden een taxibusje voorrijden dat kindlief naar het speciaal onderwijs brengt. Vroeger noemden we een klierend kind een pleurisjong, tegenwoordig krijg het een ADHDsticker, een pilletje en een knuffel. Wat is er misgegaan en hoe voorkom je als ouder dat ook jouw kind in handen valt van het speciaal onderwijs?

Harry Perk krabt regelmatig even op zijn achterhoofd. Hij, een 43-jarige ICT-programmeur uit Baarn, wil niet voor ouwe zak worden versleten door steeds weer te vertellen hoe het erop zijn eigen lagere school aan toe ging zodra zijn elfjarige dochter vertelt hoe het onderwijs in haar groep 7 verloopt. Maar toch. In Harry’s lagere schoolklas zaten 26 normale leerlingen en drie kinderen die niet goed konden meekomen. De normale leerlingen volgden klassikaal onderricht en kregen allemaal dezelfde opdrachten. Wie snel klaar was, mocht gaan lezen uit een boek naar keuze (Harry koos altijd geschiedenis). De drie leerlingen die achterbleven zaten bij elkaar aan een apart tafeltje. Ook zij volgden de klassikale lessen maar ze kregen aangepaste proefwerken en lichter huiswerk. Na de zesde stroomden ze door naar de LOM-school, een instituut met speciaal voortgezet onderwijs voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden. De overige kinderen spreidden zich uit over LTS, Mavo, Havo en VWO. Harry herinnert zich dat er in de klas werd gelachen en gedold maar nooit gescholden of gevochten. En wie tegen de wil van de meester zijn mond niet hield kreeg strafwerk, werd bij herhaling de gang op gestuurd of direct naar huis gezonden. Op drie heenzendingen volgde verwijdering van school. Streng maar duidelijk, meent Harry. Kom daar nu maar eens om, wil hij er achteraan zeggen. Zijn dochter Birgit zit op een openbare school. Niet katholiek, geen Rudolf Steiner, Dalton of Montessori en nul Bijbel Gewoon openlijk op atheïstische grondslag. Een paar keer per dag wordt er nog klassikale uitleg gegeven, vertelt zij, maar meestentijds werken de kinderen volgens een individuele planner. Er is een plus-groepje voor acht intelligente leerlingen dat pittige toetsen voorgeschoteld krijgt. Er zijn maar liefst vier hoogbegaafde leerlingen die zich nièt onderscheiden met Einstein-achtige ingevingen maar wél door voortdurend wangedrag. Ze weigeren de klas te verlaten ondanks sommatie van de juf, vuren scheldwoorden op de onderwijzer af en cultiveren allerlei andere manieren waaruit zwakbegaafde sociale omgangsvormen spreken. Verder telt de klas van zijn dochter vier jongens met PDD Nos, drie dyslectici, één discalculist en één een geval van Asperger. Als zijn dochter bij de juf klaagt dat er teveel lawaai is in de klas om haar werk te kunnen afmaken stuurt de juf haar de gang op om daar haar opdracht af te maken. Als je Harry op de man af zou vragen wat hij van het hedendaagse basisonderwijs vindt, zegt hij: ‘Normaal is abnormaal geworden en abnormaal is de norm.’ Maar hij houdt zijn mond want de tijden zijn veranderd, zoals zijn vrouw direct zegt als hij begint te sputteren. Herkenbaar? Ongetwijfeld.

Vrijheid

Maar natuurlijk staat Harry niet alleen. Harry denkt zelf dat hij de stem is van de zwijgende meerderheid die met lede ogen aanziet hoe het basisonderwijs vermolmt. Hoe heeft het zover kunnen komen? Waar blijven de spandoeken, de mars naar het Malieveld? Drukte weerhoudt hem ervan daadwerkelijk in actie te komen. Laatst heeft hij wel een avondje achter de computer gezeten om te achterhalen waarom het basisonderwijs in Nederland is zoals het is, hij is nu eenmaal een geschiedenisfreak. Harry las dat de Nederlandse grondwet, die anders dan vrijwel alle andere Europese landen, een verregaande vrijheid van onderwijs kent. De opsteller van de uit 1848 daterende laatste versie, de liberaal Thorbecke, meende hiermee recht te moeten doen aan de vele verschillende godsdienstige stromingen in ons land: elke gezindte kreeg de mogelijkheid een eigen onderwijszuil op te richten. Aan de erkenning van dit recht was een felle strijd vooraf gegaan, de zogenaamde Schoolstrijd. Ten tijde van de Franse bezetting, die duurde tot 1813, was het namelijk wettelijk verboden om kerkelijk gebonden scholen op te richten (zoals in het huidige Frankrijk nog steeds het geval is). Na het vertrek van de Fransen kwamen religieuze groeperingen hier met succes tegen in verzet: ‘Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezigt der overheid, en bovendien, voor zoover het middelbaar en lager onderwijs betreft, behoudens het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers; het één en ander door de wet te regelen,’ liet Thorbecke optekenen in de Grondwet. In latere decennia wisten godsdienstigen hun vrijheid nog verder te verruimen: de wet maakte voortaan een onderscheid tussen openbare en bijzondere scholen. De openbare scholen bleven onder verantwoordelijkheid van het openbare bestuur (gemeenten en rijk). De bijzondere scholen ressorteerden onder verantwoordelijkheid van schoolbesturen die door ouders werden bemand. Beide schooltypen hadden evenveel recht op financiële steun van de staat.

Gretig gebruik

Van deze vrijheden werd (èn wordt, maar daarover later) gretig gebruik gemaakt. Naast openbare scholen ontstonden er vrije, katholieke en protestantse scholen terwijl de laatste decennia de islamitische scholen in opmars zijn. Weliswaar zijn katholieke en protestantse scholen inhoudelijk nagenoeg uitwisselbaar geworden, de neiging tot verzuiling is allerminst verdwenen. Er is zelfs sprake van een nieuwe verzuiling, een verzuiling die nog veel meer gezindtes kent dan het protestantse palet dat varieert van gereformeerd-vrijgemaakten, oud-gereformeerden tot evangelisch-luthersen en hersteld-hervormden. De nieuwe verzuiling wordt niet geschraagd door gemeenschappelijk beleden waarden nee, geheel in de geest van de tijd wordt de nieuwe verzuiling individueel beleefd. Maar, er is evenzeer sprake van een geloofsovertuiging. Ben je als vader of moeder te lui of te druk om je zoon fatsoenlijk op te voeden waardoor het, rusteloos van vele uren tv en games, zich zowel thuis als op school onhandelbaar gedraagt? Geen nood. Plak er een stickertje ADHD op en er gaat een wereld voor je open. De huisarts zal begripvol knikken en een recept met Ritalin voorschrijven, juf en school zorgen voor een aangepast leertempo. Altijd te moe geweest om je kind voor te lezen waardoor het op zijn achtste een b nog altijd niet van een d weet te onderscheiden? Geen probleem: het ouderlijk falen wordt gecamoufleerd onder de noemer dyslexie. Je kind nooit met pinda’s of pepernoten leren tellen? Dyscalculie. Je koter te weinig met andere kinderen laten spelen? Heeft het nergens zin an? Syndroom van Asperger. Is je kind gewoon stomvervelend maar is er nog geen passend etiket voor zijn of haar aandoening uitgevonden? Ook geen punt. De huisarts zal een heldere diagnose stellen: je kind lijdt aan PDD-NOS, Pervasive Developmental Disorder - Not Otherwise Specified, wat letterlijk staat voor een stoornis die niet onder de noemer van andere stoornissen is te vangen maar toch echt wel een stoornis is.

Hoogbegaafd

Elk etiket gaat gepaard met een medisch behandeltraject, een begeleidingsmap voor ouders en onderwijzers, aparte lessen op andere locaties en niet zelden met aparte scholen. Onder het motto ‘elk kind is anders’ zijn er tientallen scholen opgericht voor ouders die vinden dat hun kind een probleem heeft. Want, met dank aan Thorbecke, mag elke Nederlander een school beginnen. De inspectie houdt een oogje in het zeil maar ook niet meer dan dat. De financiering is ook geen probleem want zodra de huisarts een sticker op het hoofd van het kind heeft geplakt krijgen ouders een persoonsgebonden budget waarmee ze naar believen onderwijs kunnen inkopen of op vakantie kunnen gaan – alles in het belang van het zogenaamde probleemkind. Zolang er een onderwijsbevoegde te vinden is die de declaraties aftekent, kraait er geen haan naar. Een paar jaar geleden probeerde Harry op een verjaardagsfeestje nog weleens te praten met de ouder van een etikettenkind over de wenselijkheid van al die speciale aandacht, de medicatie en de kwaliteit van het onderwijs. Maar hij gaf het na een paar pogingen op: het was alsof hij met streng gereformeerden uit Katwijk sprak. Ze verklaarden hem voor een afvallige heiden en beroepten zich op de bijbel. Want natuurlijk kent de nieuwe verzuiling ook een bijbel, ontdekte Harry, en hoe! Het boekwerk is zelfs dikker dan het Oude en het Nieuwe Testament samen. Het heet Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, kortweg DSM. Het is een onleesbaar handboek maar de grote overeenkomst met de bijbel is dat vol parabels en fabels staat. De pil beschrijft psychische aandoeningen. Aan de hand van de beschreven symptomen kunnen deskundigen een diagnose stellen. Glibberige materie: hoe bepaal je het verschil tussen schizofrenie en een borderline syndroom, tussen een psychose en een depressie, tussen ADHD en ADD?

Knappe koppen

Gelukkig zijn er knappe koppen die deze klus op zich nemen. De indeling in psychische aandoeningen wordt gemaakt door een 170-koppige commissie, geleerde heren en dames die doordrongen zijn van het belang van hun oordeel. Het boek geldt internationaal als hét standaardwerk. Helaas, zo heeft Harry moeten vaststellen, is ook deze bijbel niet objectief. Zoals het Nieuwe Testament is geschreven door aanhanger van Jezus, zo is de DSM geschreven door apostelen van de farmaceutische industrie. Een onderzoek uit 2006 toonde aan dat 56 procent van de commissieleden een financiële relatie heeft met fabrikanten van medicijnen. En de leden van de subcommissies 'Stemmingsstoornissen' en 'Schizofrenie en overige psychotische stoornissen' staan er allemaal op de loonlijst. Waarom? Omdat artsen hun behandelwijze en medicatie af op de beschreven ziektebeelden. En hoe meer ziektebeelden in het boek belanden, des te meer mogelijkheden er zijn medicijnen uit te schrijven. In 1968 verscheen ADHD voor het eerst in het DSM-boek, als een vorm van hyperactiviteit bij kinderen die werd gekenmerkt door rusteloosheid en een korte concentratiespanne. In 1980 werd de definitie verruimd zodat ook kinderen die niet hyperactief waren toch aan ADHD konden lijden. Kinderen met concentratieproblemen kregen het etiket ADD/WO en kinderen die concentratieproblemen koppelden aan hyperactiviteit leden aan ADD/H. In 1986 herzag de commissie haar oordeel weer: de subtypes werden geschrapt, alleen hyperactieve kinderen konden aan ADHD lijden. In 1994 rolde er weer een andere opinie uit de koker van de onfeilbare DSM-commissie. Het ziektebeeld werd opnieuw verdeeld in twee categorieën met drie subtypes: concentratieproblemen, hyperactiviteit en een combinatie van beiden.

Opiumwet

De grote oplossing voor ADHD zit in een doosje: pilletjes met Ritalin. Ritalin is een amfetamineachtige drug die onder de Opiumwet velt. De werkzame stof methylfenidaat remt de heropname van dopamine en noradrenaline: je wordt er rustiger van, beschikt over een betere concentratie en raakt minder gauw agressief. Niemand, zelfs onze sceptische Harry niet, zal bestrijden dat het slikken van Ritalin deze effecten teweegbrengt. In zijn ruige jaren heeft Harry zelf een paar keer amfetamine geslikt en lijntjes coke gesnoven op avonden die in zijn geheugen als piekmomenten zijn geboekstaafd. Ritalin wordt vervaardigd door een farmaceutische multinational. Het gebruik van Ritalin is de laatste tien jaar geëxplodeerd. Kortom, wie te lui is om op te voeden levert zijn kind over aan de farmaceutische industrie, denkt Harry Perk maar hij houdt zijn mening voor zich. In een kerk vloek je nu eenmaal niet hardop. <

Rekels baseert zich met dit artikel o.a. op een publicatie van de US Senate Finance Committee. Download hier de pdf.

Verdere bronnen zijn:

www.cchrint.org/tag/us-senate-finance-committee/

www.bloggersbase.com/sports-and-fitness/tufts-university-study-shows-more-than-half-of-psychiatric-dsm-iv-authors-have-financial-links-to-bi/

Verontwaardigd of geïnspireerd? Op onze Rekels magazine facebookpagina kun je je ei kwijt!