Is scheiden wel altijd lijden?

Bij papa een iPad. Bij mama pianoles. Je verjaardagsfeestje driedubbel vieren. Twee keer zo vaak op vakantie. En zo kunnen we nog wel even door gaan. Hoezo is een scheiding slecht voor kinderen? Is scheiden wel altijd lijden? Of is scheiding een cultureel taboe dat alleen verliezers mag kennen? Rekels zocht het uit.

‘Ze hebben nu geen ruzie meer, althans niet waar ik bij ben. Dat scheelt. Mijn ouders delen de zorg voor mij, ik heb dus twee kamers vol met mijn eigen spullen. Gelukkig wonen ze in hetzelfde dorp. Op woensdagmiddag verhuis ik van kamer, van moeders huis naar vaders huis. Sinds een tijdje heeft mijn vader een vriendin, dat is wel lastig om aan te wennen want ze blijft ook bij ons slapen. Maar mijn vader en moeder zijn allebei rustiger nu. Ze hebben meer tijd voor me dan toen ze nog bij elkaar woonden.’
Joep (16) uit Veghel

‘Sommige kinderen uit mijn klas zijn jaloers op me, zeker in de zomervakantie. Want, ik ga eerst drie weken met mijn moeder en mijn twee broers op vakantie en daarna haalt mijn vader me op en ga ik nog eens drie weken met hem op reis. Mijn moeder houdt van kamperen, mijn vader niet. We logeren in hotels met mooie zwembaden. Ik vind het fijn met hem, want verder zie ik hem niet veel, een paar weekenden per jaar maar. Hij woont in Duitsland. Na de scheiding is mijn moeder met ons terug gegaan naar Nederland. Ze heeft alweer een paar jaar een nieuwe vriend, Jaap, daar kan ik het ook goed mee vinden, al probeert hij te streng te zijn en dat accepteer ik niet altijd. Hij is mijn vader niet. ‘
Alissa (14) uit Doetinchem

‘Soms denk ik dat mijn vader en moeder een wedstrijdje doen: wie kan ons het meest verwennen? Door de week zijn we, mijn broertje en ik, bij mijn moeder in Leeuwarden. Op vrijdagmiddag haalt m’n vader ons op en gaan we naar zijn huis in een dorpje bij Zwolle, daar is hij na de scheiding weer gaan wonen. Opa en oma wonen er ook. Ze maken er altijd een feestje van, bijna alsof we zielig zijn. Ik voel me soms net als het meisje met de zwavelstokjes dat niets meer heeft, alleen loopt het verhaal bij mij wel goed af. Want ik krijg juist alles. Mijn moeder is ook altijd blij als we op zondagavond weer bij haar komen.’
Fleur (10) uit Leeuwarden

Uit de duim gezogen

Als we de media mogen geloven, zijn de verhalen van deze kinderen uit de duim gezogen. Of het zijn hooguit momentopnamen want, vroeger of later, zullen kinderen ‘de gesel van de scheiding’ gaan voelen. Zo was het, zo is het en zo hoort het. Tenminste, dat worden we geacht te geloven. De laatste jaren gaat er bijna geen week voorbij of er staat een sociale wetenschapper op die nóg een nieuw negatief effect van scheiding op kinderen heeft ontdekt. Kinderen van gescheiden ouders zijn vaker ziek, zwak, misselijk en ga zo maar door. Scoort lekker, die berichten, krantenkoppen verzekerd maar, is het wel allemaal waar? Het refrein van deze boodschappers luidt: kinderen zijn eigenlijk nooit beter af na een echtscheiding. Zelfs het idee dat scheiding voor kinderen beter is dan samen te moeten leven met voortdurend ruziënde ouders, is recentelijk naar de prullenmand verwezen.

Dit argument zou alleen nog maar op gaan wanneer de ruzies zeer veelvuldig voorkomen én gepaard gaan met huiselijk geweld. Voldoe je als ouders niet aan deze criteria maar wil je toch uit elkaar, dan ligt er niets dan leed in het verschiet voor je kind, stellen de meeste onderzoekers. De toon van dit refrein is in 1991 gezet door de Amerikaanse echtscheidingsonderzoekers Paul Amato en Bruce Keith. Zij analyseerden de resultaten van 92 studies naar scheidingseffecten op in totaal 13.000 kinderen in de leeftijd van peuter tot adolescent. Conclusie? Kinderen die een echtscheiding achter de rug functioneren gemiddeld op veel punten slechter dan kinderen uit intacte gezinnen. Ze halen lagere cijfers op school, voelen zich psychisch en emotioneel minder goed, hebben vaker problemen met vriendjes en vriendinnetjes, misdragen zich vaker en hebben een lager zelfbeeld.

Gemiddelde cijfers

Voor jongens zijn de gevolgen ongeveer hetzelfde als voor meisjes en het maakt ook niet veel uit hoe oud het kind is op het moment van scheiding, aldus de experts. Oef, dat liegt er niet om. Maar wacht eens, dit (destijds toonaangevende) onderzoek is twintig jaar oud, misschien schetsen recente onderzoeken een minder dramatisch beeld? Dat vroeg onderzoeker Paul Amato zich ook af. Tien jaar na zijn eerste studie, in 2001, veegde hij opnieuw alle beschikbare data bij elkaar maar zijn conclusie werd er niet vrolijker op, integendeel.

De negatieve gevolgen die kinderen van echtscheiding ondervinden bleken alleen maar te zijn toegenomen. Amato benadrukt wel dat het om gemiddelde cijfers gaat: niet alle kinderen ondervinden negatieve gevolgen van een scheiding. Sterker nog, de overeenkomsten tussen de kinderen uit intacte gezinnen en gescheiden gezinnen zijn gròter dan de verschillen. Zo hebben de meeste kinderen geen professionele hulp nodig maar, de kinderen die professionele hulp nodig hebben zijn vaker afkomstig uit gescheiden gezinnen. Kortom, de boodschap ligt iets genuanceerder dan de krantenkoppen ons doen geloven.

Overtrokken

Vier jaar geleden besloten Angelique (41) en Brian (45) uit Baarn een punt achter hun twaalfjarige huwelijk te zetten. Gelukkig was er geen ander in het spel, ze waren domweg op elkaar uitgekeken en ze raakten beiden al depressief bij het vooruitzicht hun relatie te moeten uitzitten tot hun twee meiden van 7 en 9 het huis uit waren. ‘Misschien is het een luxe keuze voor onszelf,’ zegt Angelique. ‘Wij hadden in elk geval het geluk dat het financieel mogelijk was om uit elkaar te gaan. We werken allebei, ik drie dagen en Brian vijf dagen, en we konden ons allebei een ander, eigen huis permitteren. Een stuk kleiner dan het gezamenlijke huis weliswaar, maar goed, toch een tuintje en eigen kamers voor de kinderen. En we bleven allebei in Baarn wonen, de kinderen hoefden dus niet van school of sportclubs te veranderen.’

In een onbescheiden moment zegt Angelique dat veel stellen een voorbeeld zouden kunnen nemen aan de manier waarop zij en Brian uit elkaar zijn gegaan. ‘Noem het een modelscheiding. Om mij heen zie ik stellen rollebollend over straat gaan, elkaar via juridische procedures bevechtend en ondertussen bakken geld naar de advocaten dragend. Dat soort taferelen hebben wij, even afkloppen, weten te voorkomen. Brian stapte er zelfs overheen dat ik al kort na het uit elkaar gaan een relatie begon met een tien jaar jongere man.’

Maar het verbaasde Angelique dat haar omgeving nauwelijks kijkt naar de manier waarop je uit elkaar gaat: ‘Scheiden terwijl je jonge kinderen hebt, is hoe dan ook foute boel, dat is toch het algemene oordeel. In mijn optiek is die reactie zwaar overdreven, alsof je iemand iets vreselijks aandoet. Ik vind het juist van moed getuigen als je elkaar in een relatie de waarheid durft te zeggen, dat je gewoon niet meer de gevoelens hebt die voor een huwelijk nodig zijn. Mensen veranderen nou eenmaal tijdens hun leven. Het huwelijk is een lange reis en sommigen stappen nou eenmaal liever onderweg uit. Een scheiding is echt geen ramp, de omgeving maakt er een ramp van.’

Wanhopige vaders

Angelique mag het oordeel van haar omgeving als een onterecht vooroordeel ervaren, feit is dat familie en vrienden wel goede redenen hebben om de adem in te houden wanneer een stel aankondigt te gaan scheiden. Waar gaan ze wonen? Kunnen de kinderen op dezelfde school blijven? Gaan ze een juridische strijd aan of komen ze er samen uit?

Iedereen kent de verhalen over alleenstaande moeders die het financieel nauwelijks kunnen rooien. En iedereen kent de beelden van wanhopige vaders die zich getooid in Batman-pakken vastketenen aan tralies van gerechtsgebouwen omdat ze hun kinderen niet meer mogen zien. Nog altijd zijn vooral vaders de klos als het op een scheiding uitdraait, zeker wanneer het stel met ruzie uiteen gaat. In Romeinse tijden was vaders wil nog wet, maar tegenwoordig regeert de wet over de vaders. Het Nederlandse wetboek onderscheidt liefst twaalf verschillende categorieën vaders en voor elke categorie gelden verschillende afstammings- en gezagsrelaties, omgangsrechten en onderhoudsplichten. De sociale vader, de juridische vader, de biologische vader, de stiefvader, de adoptievader, de stiefouderadoptievader, de verwekker…

De benarde juridische positie van de Nederlandse vader is het gevolg van een wet die in 1901 werd aangenomen. Bij een herziening van het kinderrecht werd de regel aangenomen dat één van de ouders tot voogd over het kind moest worden benoemd. Gevoed door de idealisering van het moederschap die vanaf begin vorige eeuw om zich heen greep, ontstond het idee dat de moeder het meest bepalend was voor de ontwikkeling van de kinderen. Het feminisme en de vrouwenbeweging, die het gezin mét vader als kraamkamer van de mannelijke onderdrukking beschouwden, adopteerden later deze gedachte en zij wisten decennia lang te voorkomen dat de fossiele wet werd aangepast.

Een poging uit 1981 van toenmalig minister van Justitie Job de Ruiter om een eind te maken aan ‘de tirannie van deze alles of niets-constructie’ strandde na jarenlang gesoebat. In 1990 werd ten slotte het omgangsrecht ingevoerd, in 1998 trad de wet op gezamenlijk gezag in werking waarmee ‘de eeuw van het eenhoofdig gezag’ werd uitgeluid, maar de discussie over handhaving van het omgangsrecht woekert nog altijd voort.
 

Ouderschapsplan

In 2005 nam de hele Tweede Kamer een voorstel aan van VVD-Tweede Kamerlid Ruud Luchtenveld dat ouders verplicht stelt voor de scheiding een ‘ouderschapsplan’ op te maken. In dit plan leg je alle afspraken over de opvoeding in detail vast. De rechter beoordeelt dit plan. Kom je er niet uit, dan kan hij je doorsturen naar een professionele bemiddelaar.

Uitgangspunt is dat beide ouders een gelijkwaardige rol in de opvoeding blijven spelen: gelijkwaardig ouderschap behoort De Norm te zijn. De ouders blijven te allen tijde samen verantwoordelijk voor de kinderen. Prima plan, maar niet volgens de senatoren van de Eerste Kamer die het VVD-wetsvoorstel in 2006 torpedeerden. Na langdurige politieke schermutselingen werd de wet in 2008 tenslotte ook door de Eerste Kamer aanvaard. Maar, dat wil niet zeggen dat de wet wordt nageleefd.

In de weerbarstige scheidingspraktijk trekken moeders vooralsnog aan het langste eind en hebben vaders bar weinig mogelijkheden zich op de wet te beroepen. Terwijl vaststaat dat de betrokkenheid van vaders een zeer positieve invloed heeft op de ontwikkeling van hun kinderen, stijgt het aantal kinderen dat als gevolg van een scheiding een verstoorde relatie ontwikkelt met de vader jaarlijks met 20.000.

Co-ouderen

Maar, gelukkig zijn er lichtpunten aan de horizon, of eigenlijk, één groot lichtbaken genaamd co-ouderschap. Nog steeds gaat de overgrote meerderheid van de kinderen na een scheiding bij de moeder wonen maar, 1 op de 5 stellen die jaarlijks uit elkaar gaan kiest tegenwoordig voor co-ouderschap.

Journaliste Petra Vollinga is inmiddels vijf jaar co-ouder, samen met haar ex, de tv-presentator Rob Kamphues. Bij de start van het co-ouderen zocht ze naar een praktisch handboek dat haar bij kon staan met rake adviezen. Ze vond het niet en besloot vervolgens zelf de pen ter hand te nemen. In april verschijnt haar Het Grote co-Ouder (doe) Boek, een dikke, rijkelijk geïllustreerde gids boordevol tips. Voor haar boek interviewde Vollinga tal van experts, daarnaast verwerkte ze haar eigen ervaringen in haar verhaal. ‘Ik heb een missie,’ stelt de schrijfster zonder dralen. ‘Een missie om mensen te leren beter uit elkaar te gaan. Ik zie zoveel ellende om me heen bij stellen die uit elkaar gaan, zowel mannen als vrouwen die zich erg negatief over hun ex uitlaten en daar naar handelen. Ik snap dat niet, degene die je nu zo vreselijk vindt is wel de vader of moeder van je kinderen, denk ik dan.’ Vollinga windt er in haar boek geen doekjes om. Scheiden blijft een nare ervaring. ‘Je hebt het leven voor en het leven na de scheiding. Het hele leven wat je samen hebt opgebouwd, wordt overhoop gehaald.

Zeker binnen de Nederlandse verhoudingen is scheiden ellendig, want we zitten hier met z’n allen erg aan dat huisje-boompje-beest gevoel vast. Ik kom zelf ook uit een traditioneel gezin, compleet met hond. Dat gun je je eigen kinderen ook en het is moeilijk om dat los te moeten laten.´

Kiezen voor kinderen

Maar, als je dan toch uit elkaar gaat, maak er dan ook het beste van, luidt de boodschap van Vollinga. Hoe? Door ondubbelzinnig te kiezen voor de kinderen. ‘Zeg tegen elkaar: OK, we gaan ieder onze eigen weg maar de kinderen mogen er zo weinig mogelijk last van hebben. En verhef dit echt tot een harde afspraak. Dat wil helemaal niet zeggen dat je móet co-ouderen. Als je het allebei prima vindt om de kinderen door de week bij de een te laten en in het weekend bij de ander, ook goed. Als je er allebei maar achter staat.

Co-ouderen heeft alleen zin als je het goed uitvoert. Als het tot meer conflicten leidt, stop er dan direct mee. De grootste valkuil die je moet zien te vermijden is elkaar zwart maken naar de kinderen. Klinkt makkelijker dan het is want voor je het weet, loop je in die valkuil. Het zit ‘m al in kleine dingen, uitspraken als ‘typisch papa’ of ‘je lijkt je vader wel.’ Alert blijven, niet doen.’

Op het moment dat Petra en Rob gingen scheiden, waren hun kinderen, Bo en Mees, respectievelijk zes en drie. Het zijn leeftijden waarop je als ouder in elkaar krimpt bij de gedachte aan wat je je kinderen aan doet. Maar inmiddels ziet Petra ook de positieve kanten van het co-ouderschap. ‘Vijf jaar verder durf ik langzaam te zien dat co-ouderen weleens een verrijking voor de kinderen kan zijn. Zo heb ik voor mijn boek één van de eerste co-kinderen van Nederland geïnterviewd, een man van 32 jaar. Viavia ben ik hem op het spoor gekomen. Hij kijkt helemaal niet terug op een zwartgallige jeugd, integendeel.

Omdat zijn ouders hun eigen weg konden gaan, zijn ze gelukkig geworden – en hij ook. Ik zie dat met mijn kinderen nu ook gebeuren. Ze krijgen nu twee keer zoveel aandacht, twee keer zoveel liefde en twee keer zoveel input: bij ons thuis en in het huis van mijn ex. Het palet verbreedt zich voor hen. Mijn huidige vriend is bijvoorbeeld een beta-brein, heel erg van de cijfers terwijl mijn ex een creatieve gek was, bij wijze van spreken, net als ik trouwens. Ik moet erg lachen als ik zie dat mijn kinderen nu gestructureerde to do lijstje gaan maken, dat kijken ze van mijn huidige vriend af.

Maar, eerlijk is eerlijk, het blijft moeilijk. Als ik op vakantie, na drie weken Frankrijk met de kinderen, weer naar huis rijdt en hen daar achter laat voor een vakantie met mijn ex, voel ik me rot en alleen. Ik doe het voor de kinderen, blijf ik dan tegen me zelf herhalen. Dat is een mantra dat je jezelf voor moet blijven houden. Het heeft geen zin aan de keukentafel te gaan zitten janken.´

7 Logistieke tips

Koop in godsnaam alles dubbel. Of in ieder geval genoeg van alles in twee huizen. Het bespaart je een hele hoop ergernis. Verhuis niet alles. Je kunt duidelijk afspreken welke dingen in welk huis blijven. Bij mamma een Nintendo, bij pappa een mp3-speler, whatever. Leer je kind dat het juist heel leuk is dat je in het ene huis met het één kunt spelen en in het andere met het ander.

Zo raak je die dure spullen in ieder geval niet kwijt. Ga niet zeuren over spullen die ‘van jou’ zijn. De spullen zijn niet van jou, maar van je kinderen. Daar zorg je nog steeds samen voor, dus het boeit niet wie wat heeft betaald of uitgezocht. Zolang ze met je kind meeverhuizen of in het andere huis een plek hebben, is het goed.

Zorg er één keer in de twee weken voor dat alle echt noodzakelijke dingen weer op de goeie plek terecht komen. Spreek met je ex af wat er waarheen moet en doe dat lekker zelf. Of bel op en vraag of hij/zij het in de schooltas wil stoppen.

Woon je dicht bij elkaar? Laat je kind dan af en toe iets ophalen uit het andere huis als het dat graag wil. Op die manier laat je zien dat het altijd zijn huis is, ook als het op dat moment in het andere woont. Doe je week op, week af? Maak dan een grote heen- en-weertas . Die tas verhuist altijd met het kind mee en daar kunnen ouders dus van alles instoppen en uithalen. Kijk wel nog een keer naar de bovenste tip. Hoe minder er heen en weer hoeft hoe beter! Val je kind niet lastig met irritaties die eigenlijk voor je ex bedoeld zijn. ‘Je vader koopt nooit onderbroeken, of ‘Die moeder van jou weet echt niet hoe ze een tas in moet pakken’. Niet doen. Niet. Dus.

Uit: Het Grote Co-Ouder (doe)Boek. Dit prak tische handboek voor co-ouders, geschreven door Petra Vollinga, verschijnt april 2011 Uitgeverij: Kosmos Uitgevers ISBN: 978 90 215 4936 1| Prijs: € 22,95 - Boek bestellen? Klik hier